KaÅŸgarlı Mahmud’un Araplara Türkçe öÄŸretmek amacıyla yazdığı ansiklopedik sözlük Divanu Lugati't-Türk, Türk kültürünün temel taÅŸlarından biri olarak kabul ediliyor. Türkiye Yazma Eserler Kurumu BaÅŸkanlığı, eklemeler ve güncellemelerle bu özel eserin ikinci baskısını gerçekleÅŸtirdi.
KaÅŸgarlı Mahmud’un Araplara Türkçe öÄŸretmek amacıyla yazdığı Divanu Lugati't-Türk, Türk dilinin ve tarihinin en önemli yadigarlarından.
25 Ocak 1072’de yazmaya baÅŸlanılan eser, 10 Åžubat 1074 Pazartesi günü BaÄŸdat’ta tamamlanır ve 1077’de dönemin halifesi Muktedi-Biemrillah’ın oÄŸlu Ebu’l-Kasım Abdullah’a sunulur.
Türk dilinin ilk sözlüÄŸü olan Divanu Lugati't-Türk, çeÅŸitli Türk boylarından derlenmiÅŸ bir ağızlar sözlüÄŸü karakterini taşır. Bununla birlikte eser, yalnızca bir sözlük olmayıp Türkçe’nin 11. yüzyıldaki dil özelliklerini belirten, ses ve yapı bilgisine ışık tutan bir dil bilgisi kitabıdır.
Türk kültürüne ve tarihine kaynak olur
Divanu Lugati't-Türk, kiÅŸi, boy ve yer adları kaynağı olmakla birlikte Türk tarihine, coÄŸrafyasına, mitolojisine, folklor ve halk edebiyatına dair zengin bilgiler ihtiva eder. Aynı zamanda döneminin tıbbı ve tedavi usulleri hakkında bilgi veren ansiklopedik bir eser niteliÄŸi de taşımaktadır.
KaÅŸgarlı Mahmud eserini yazarken o devrin Türk illerini bir bir dolaÅŸmış ve doÄŸrudan doÄŸruya kendi derlediÄŸi dil malzemesine dayanmıştır. Bu bakımdan eserde çeÅŸitli Türk boylarının ağızları üzerinde bizzat müÅŸahedeye dayanan tesbitler ve karşılaÅŸtırmalar yer alır.
KaÅŸgarlı Mahmud, 11. yüzyıl Orta Asya Türk kavimlerini boylarına göre tasnif ettikten sonra bunları konuÅŸtukları dil ve ağız farkları yönünden ele almış, Türk boylarının birbirine olan yakınlıkları ve temasları üzerinde de durmuÅŸtur.
Ayrıca Türk kavimleri içerisinde yabancılar tarafından konuÅŸulan dillere ve onların konuÅŸtukları Türk ağızlarına da temas etmiÅŸtir.
Rastlantı sonucu bulundu
Bugün tek nüshası İstanbul’daki Millet Kütüphanesi'nde olan Divanu Lugati't-Türk’ün bulunuşu ve yayımlanması bir rastlantı sonucu olur. Divanu Lugati't-Türk’ün varlığı bilinmekte ancak 1914 yılına gelinceye kadar tek bir nüshasına bile ulaşılamamaktaydı.
Oysa Divanu Lugati't-Türk’ün bir nüshası eski Maliye Bakanlarından Nazif Bey’in kitaplığında yer alır. Türk dili ve kültürü bakımından önemini bilemeyen ancak değerli bir kitap olduğunu tahmin eden Nazif Bey, yakınlarından bir kadına kitabı verir. Kadın da kitabı sahafa satar. Daha sonra kitap Ali Emiri Efendi tarafından 30 altına sahaftan satın alınır.
Eser ilk defa Kilisli Rifat Bilge tarafından incelenerek Arap harfleriyle üç cilt halinde yayımlanır. Bu ilk yayımdan sonra eser ve müellifi üzerinde yurt içinde ve Batı ilim dünyasında birçok araÅŸtırma ve inceleme yapılır.
Eklemeler ve güncellemelerle ikinci baskı yapıldı
Divanu Lugati't-Türk’ün yazılışının 950. ve eseri satın alıp Türk milletine armaÄŸan eden Ali Emiri Efendi’nin vefatının 100. yılı münasebetiyle Türkiye Yazma Eserler Kurumu BaÅŸkanlığı tarafından Divanu Lugati't-Türk’ün eklemeler ve güncellemelerle ikinci baskısı gerçekleÅŸtirildi.
Ä°kinci baskıda CumhurbaÅŸkanı Recep Tayyip ErdoÄŸan’ın takdimi ile Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy’un sunuÅŸ yazıları ve Ä°ngilizce tercümeleri yer alıyor.
Prof. Dr. Mustafa S. Kaçalin tarafından hazırlanan inceleme yazısında ikinci baskıda eserin satın alınma hikayesinin kahramanı olan Ali Emiri Efendi’nin tanıklığı öncelenmiÅŸ.
Kilisli Muallim Rıfat’ın hatıralarından aktardıklarına ilaveten Divanu Lugati't-Türk’ün tespiti, satın alınması ve baskı sürecinin baÅŸlaması ile ilgili Ali Emiri Efendi’nin Osmanlı Tarih ve Edebiyat Mecmuası’nda yazdıkları da ikinci baskıya dahil edilen unsurlardan.
"Ali Emiri Efendi'ye gönül borcumuz var"
Divanu Lugati't-Türk’ün Türk tarihinde en eski iki kitaptan biri olduÄŸunu söyleyen Türkiye Yazma Eserler Kurumu BaÅŸkanı Dr. CoÅŸkun Yılmaz, "Eserde binlerce madde bulunmaktadır. Divanu Lugati't-Türk, Türkçenin en eski yazılı kaynağı ve dil hazinesi olma özelliÄŸine sahip. Bugüne gelmesinde Ali Emiri Efendi'ye gönül borcumuz, minnetimiz ve ÅŸükranımız çok büyüktür. Bir yaban ele gitmek üzere sahaflara düÅŸen kitabı buluyor ve borç parayla satın alıyor. Kendisine çok fazla altın teklif edilmesine raÄŸmen o bu eseri Millet Kütüphanesi'ne ve milletimize armaÄŸan ediyor." ifadelerini kullanıyor.
Eserin sadece bir sözlük olarak görülmemesi gerektiÄŸini de aktaran Yılmaz, Türk kültürü açısından önemli bir kaynak olduÄŸunu dile getiriyor:
"Türklerin hazırladığı ilk dünya haritası da bu eserde bulunmaktadır. BaÅŸka hiçbir kaynakta bulamayacağımız zenginliÄŸi, birikimi, bilgiyi bizzat o devirde yaÅŸamış bir entelektüel kalem olan KaÅŸgarlı Mahmud'un kaleminden ancak bu eserde bulabiliyoruz. Divanu Lugati't-Türk'ün varlığı, baÅŸka hiçbir eserde bulamayacağımız bilgiyi ve zenginliÄŸi bize sunuyor."
