Malta'da 19. yüzyılda inÅŸa edilen Türk ÅžehitliÄŸi, Türkiye'nin Anadolu toprakları dışında sahip olduÄŸu ÅŸehitlikler arasında görkemli mimarisiyle dikkati çekiyor.

~Osmanlı Sultanı Abdülaziz'in talimatıyla 1874'te inÅŸa edilen ve Malta’nın baÅŸkenti Valetta yakınlarındaki Marsa semtinde yer alan Türk ÅŸehitliÄŸi, bugün sadece Türkiye’den gelenlerin deÄŸil, aynı zamanda burayı kendi kültürel miraslarının bir parçası olarak kabul eden Maltalıların da ziyaret ettiÄŸi bir yer haline gelmiÅŸ durumda.

Türkiye’nin 34 ülkedeki 78 ÅŸehitliÄŸinden biri olan Malta’daki ÅŸehitlikte, 1565 yılındaki Malta kuÅŸatmasında ÅŸehit olan Türk askerleri, Birinci Dünya Savaşı'nda çeÅŸitli cephelerde esir edilerek Malta'ya getirilen ve burada hayata gözlerini yuman 22 Türk ve farklı hadiselerde hayatlarını kaybeden sayıları tam olarak bilinemeyen çok sayıda Müslüman yatıyor.

Tarihi ÅŸehitliÄŸi, uzun yıllardır araÅŸtıran ve çalışmalarını 2016'da yayımladığı "Malta'daki Osmanlı-Müslüman Mezarlığı" isimli kitapta toplayan Malta Üniversitesi ÖÄŸretim Üyesi Prof. Conrad Thake, ÅŸehitliÄŸe iliÅŸkin mimari detayları ve ÅŸehitliÄŸin tarihsel geliÅŸimini, AA muhabirine anlattı.

~Osmanlı Sultanı Abdülaziz Han'ın 1867'de Avrupa'ya yaptığı seyahat sırasında Malta’ya da uÄŸradığını aktaran Thake, "Burası oryantalist mimarinin en iyi örneklerden biri. Sultan Abdülaziz Han'ın çok önemli projesi. O bunun için Maltalı Mimar Emanuele Luigi Galizia’yı bir Müslüman mezarlığı yapması için görevlendirdi. Tabii burada mimarın, Müslüman mezarlığının ruhuna uygun yorumlarını görüyoruz. Galizia burayı, aslında Ä°talyancada ifade edildiÄŸi gibi ‘saklı bahçe’ olarak görüyordu." dedi.

Galizia'nın Malta tarihindeki önemli mimarlardan olduÄŸunu dile getiren Thake, "Onun, burayı yaparken Granada'daki El Hamra Sarayı, Endülüs, Tac Mahal ve aynı ÅŸekilde Ä°slam mimarisi bakımından MaÄŸrip bölgesinden etkilendiÄŸini görüyoruz. Burada giriÅŸte kullandığı motif ve unsurlardan da gördüÄŸümüz üzere giriÅŸ kısmı ve köÅŸelerdeki dekoratif detaylar minareyi andırıyor. Bu aslında buranın egzotik bir yer olduÄŸunu, Batıdan olmadığını gösteren bir detay." diye konuÅŸtu.

~Maltalı profesör, Osmanlı Sultanı'nın o dönem bu ÅŸehitliÄŸi yaptırarak bir açıdan Müslümanlara sahip çıktığına ve onları koruduÄŸuna dair mesaj verdiÄŸine iÅŸaret ederek, "O dönemde de Malta, Akdeniz’in ortasında önemli ve yoÄŸun bir limandı. Buraya uÄŸrayan gemilerde hacca giden Müslüman da oluyordu. ÖrneÄŸin, Fas'tan gelen ünlü Sardinia gemisi, (25 Kasım 1908) ne yazık ki buradayken büyük bir yangın çıkıyor ve o kazada ölen Müslümanlar da bu mezarlığa defnediliyor." ifadelerini kullandı.

Akdeniz'in Tac Mahali
Mimarisi sebebiyle ÅŸehitliÄŸin Maltalılar tarafından "Akdeniz’in Tac Mahali" olarak anıldığı hatırlatılan Thake, burayı, Batı ile yakın iliÅŸki kurmaya çalışan hümanist, reformcu, kültür ve sanat adamı olarak tanımladığı Sultan Abdülaziz’in Malta’ya kazandırdığı harika bir hediye olarak gördüÄŸünü söyledi.

~Son yıllarda ÅŸehitliÄŸin etrafına bazı sanayi tesislerinin yapılmasının gündeme geldiÄŸine iliÅŸkin Thake, ÅŸunları kaydetti:

"Son yıllarda, onaylanmış olsa burayı olumsuz etkileyecek uygulamalar gündemdeydi. Ancak buradaki bu mimari mücevhere zarar verecek herhangi bir yapıyı yetkililerin onaylamaması için her iki ülke kamuoyunda da çok baskı yaptık. Buranın her zaman kıymetini bilen ve restorasyonuna çok katkıda bulunan büyükelçiliÄŸin desteÄŸinden ötürü müsterihim. Son dönemde restorasyon için çok çaba ve para harcandı, buna çok müteÅŸekkiriz. Maltalılar olarak, buranın bütünlüÄŸünün korunmasını saÄŸlamak için Türk makamlarıyla birlikte bir yükümlülüÄŸümüz var."

Thake, ÅŸehitlikte 1. Dünya Savaşı sırasında Malta'ya esir olarak getirilip hayatını kaybeden 22 Türk'ün isminin yazılı olduÄŸu bir de "Åžehitler Abidesi"nin olduÄŸunu ve buranın önünde Türkiye'den gelen devlet erkanının çelenk koyup saygı duruÅŸunda bulunduÄŸunu ifade ederek, "Bu yüzden bu anıt sembolik olarak çok önemli, mezarlığın en önemli noktalarından bir tanesi. SöylediÄŸim gibi bu daha sonradan eklenmiÅŸ, mezarlığın orijinal halinin bir parçası deÄŸil." dedi.

~Åžehitlikteki restorasyon çalışmaları sürüyor
Maltalı profesör, ÅŸehitlikteki restorasyon çalışmalarının sürdüÄŸünü ve üçüncü aÅŸama olan çevre duvarlarının restorasyonuna geçileceÄŸi bilgisini verdi.

Türkiye’nin Valetta Büyükelçisi Kerem Kıratlı da ÅŸehitlikle ilgili olarak, "Anadolu toprakları dışındaki en görkemli mimariye sahip ÅŸehitliklerimizden bir tanesi. Bu özelliÄŸi itibarıyla Malta ile aramızda ortak kültürel ve mimari miras aslında." diye konuÅŸtu.

Kıratlı, "BüyükelçiliÄŸimizce yürütülen proje kapsamında ÅŸehitliÄŸimizin restorasyonu sürüyor. Büyük bölümü tamamlandı. En kısa zamanda kalan restorasyonu da bitirmek amacındayız ama bu haliyle de özellikle son derece görkemli ve gezilip görülebilecek nitelikte." deÄŸerlendirmesinde bulundu.

Büyükelçi Kıratlı, Maltalıların büyük önem atfettiÄŸi ÅŸehitliÄŸi, Malta'ya gelen turistlerin de ziyaret ettiÄŸini söyledi.